Twee Dordtse verzetsmensen die worden geëerd op begraafplaats Essenhof hebben Kees Bitter uit Sliedrecht als verrader

14 maart 2024 • 15:05 door Hans Berrevoets
Twee Dordtse verzetsmensen die worden geëerd op begraafplaats Essenhof hebben Kees Bitter uit Sliedrecht als verrader
Anne Willem Arie Koopman (1911 – 1944)

DRECHTSTREEK -  Voor het eerst krijgt in Dordrecht een voorman uit het communistisch verzet in de  tweede wereldoorlog - Anne Willem Arie Koopman (1911-1944)-  een straatnaam.  Het gemeentebestuur heeft dit besluit genomen. Op de begraafplaats de Essenhof gaat een pad de naam van Koopman dragen.

Dat is nabij het ere graf waarin hij na de bevrijding - in januari 1947 - werd herbegraven. Hij kreeg eerder postuum het verzetsherdenkingskruis.  Zijn naam klonk daarna elke eerste zondag van mei bij de herdenking van de gevallenen, die op de Essenhof of Dubbeldam een ere graf hebben. Zijn levensverhaal verdween onder het stof van de geschiedenis.

December 1946

Zijn familie kon pas in december 1946 - meer dan twee jaar nadat hij was vermoord  - een overlijdensbericht plaatsen (zie illustratie na tekst). Na de bevrijding kostte het lange tijd voordat mensen - waaronder Koopman - werden ontdekt en konden worden opgegraven op de Waalsdorpervlakte.

Kees Bitter

De Dordtenaar Koopman werd op 10 november 1944 verraden door KEES BITTER uit Sliedrecht. Hij werd bij toeval (tijdens een razzia) ontdekt toen hij bij een bespreking van de Waarheid-organisatie was in Rotterdam. Koopman was daarvoor met de trein uit Dordrecht gekomen. Drie dagen later (13 november 1944) werd de verzetsstrijder met drie anderen die op 10 november waren opgepakt al gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte nabij Den Haag. Een andere Dordtenaar, Leendert Keesmaat, werd op die vlakte op 13 maart 1941 doodgeschoten. Hij werd na de oorlog ook herbegraven in een ere graf op de begraafplaats.

Motivatie

In de motivatie om Koopman met een pad een plek te geven in het collectief geheugen wordt door de gemeente aangegeven dat recht wordt gedaan aan het communistische verzet dat in Dordrecht in de Tweede Wereldoorlog van groot belang was.

Anne Koopman werd in archiefstukken omschreven als een gewone kantoorbediende in het vooroorlogse Dordrecht, die opgroeide in de rood arbeidersgezin in een CPN-archief staat overigens ook het beroep van portier.

Hij besloot aan het begon van de oorlog zijn talenten in te zetten in  de strijd voor gerechtigheid. Koopman was betrokken bij de verzetsgroep De Waarheid, die meer deed dan illegale bladen uitgeven als antwoord op de propaganda van de vijand.

De illegale krant speelde tevens een centrale rol bij het oproep tot de grote staking in de Drechtstreek op 30 april 1943. Verder was de vader van twee kinderen betrokken bij ondergrondse acties.

Museum 40-45

,,We willen graag meer te weten komen over het leven en werken van deze belangrijke verzetsman", zo laat de voorzitter van het museum 40-45 - Ed Vermeulen - weten. 

Hij doet daarom een oproep aan het publiek om mee te zoeken naar mensen, die meer kunnen vertellen over Anne Koopman.  Op de Facebookpagina van het Museum zullen documentatie worden getoond, die kunnen helpen om het verhaal van Koopman compleet te maken

NOS

Door verraad kwam hij op 10 november 1944 in handen van de bezetters. De verrader bleek Kees Bitter uit Sliedrecht te zijn.
Als leider van de knokploeg Rotterdam Zuid ging hij met de vijand meewerken. Volgens een verhaal van de NOS op 5 januari 2015 maakte Bitter veel slachtoffers in de grote steden Rotterdam en Den Haag. Daarbij gaat het om tientallen mensen, die door het verraad van Bitter in handen kwamen van de vijand en het leven lieten.

Amsterdam wordt toen ook genoemd als werkterrein van Bitter bij de NOS op 5 januari 2015, maar Dordrecht is in 2015 nog niet in beeld.

Sliedrecht

Eind december 1944 bracht het verzet uit Rotterdam een eerste bezoek aan verrader Kees Bitter in Sliedrecht. Volgens bronnen was hij toen bij zijn ouders op. Zij woonden aan de Stationssingel. Volgens Albert Oosthoek in zijn boek over het verzet in Rotterdam in 1990 wist Bitter toen het verzet er nog van te overtuigen, dat hij geen dubbelspel speelde. Op 25 december sliep Bitter nog een nacht bij de familie Lanser in Sliedrecht.

Op 27 december 1944 ging het verzet opnieuw richting Sliedrecht op hem op te pakken. Kees Bitter zat toen ondergedoken op de boerderij van de gebroeders Bons in Ottoland. Hij werd toen gedwongen om mee te gaan en werd overgedragen aan de Knokploeg (KP). Op 5 januari 1945 werd hij geliquideerd door het verzet.

Onderzoek

Door het historische onderzoek onder regie van de gemeentelijke commissie benoeming openbare ruimte (ook wel straatnamencommissie genoemd) werd nu boven water dat Bitter meer mensen in de Drechtstreek heeft verraden.

Tenminste twee Dordtse verzetsmensen - Emanuel Hamburger en Anne  Koopman - zijn eind 1944 door Kees Bitter zijn verraden.

Dagblad De Dordtenaar

De relatie tussen Hamburger en Bitter kon een kwart eeuw geleden al worden gelegd in een reportage in Dagblad De Dordtenaar. Op de gemeentelijke HBS aan het Oranjepark in Dordrecht had Bitter als Joodse leraar mr. Hamburger.

De Sliedrechtenaar gaf Hamburger eind 1944 aan bij de vijand nadat hij zijn oud-leraar in de trein had gezien. (zie ook website Stolpersteine Dordrecht)

De twee Dordtse slachtoffers van verraad werden na de oorlog op de algemene begraafplaats de Essenhof herbegraven. Hamburger (1901-1945) heeft een particulier familiegraf.

Het gemeentebestuur heeft eerder besloten om hem in de nabije toekomst met de onthulling van een pad te gaan eren.

Sliedrecht

De naam Kees Bitter is ook bekend in Sliedrecht. De zes leden tellende familie Kleinkramer zou in 1942 aan een onderduik adres in de Biesbosch worden geholpen door Bitter, maar dat mislukte. Hij werd gepakt en zat korte tijd vast.

Alarmbellen

Op de website van de NOS wordt op 5 januari 2015 - dus 70 jaar later - teruggekeken op de afrekening door het verzet met Kees Bitter en het eerste signaal uit 1942:

Op 10 september 1942 werd hij opgepakt door de SD wegens wapenbezit en hulp aan Joden. Na slechts twee maanden kwam Bitter vrij. Een mazzeltje, zo leek het toen. Maar achteraf hadden de alarmbellen moeten gaan rinkelen bij zo'n lichte straf.”


Bronnen: 

* Documenten van het archief in kader van de naamgeving van Koopman met dank aan Jan Alleblas. Hij deed met Igle Weidenaar en Hans Berrevoets het voorstel om Koopman te vernoemen en na accoord met de straatnamencommissie werd het een besluit van het college van burgemeester en wethouders op 12 maart.

* Informatie uit archief museum 40-45 mmv Ed Vermeulen.

* Publicatie in verleden over Hamburger in Dagblad De Dordtenaar met als mondelinge bron zijn neef Rob Hamburger.

* Website Stolpersteine Dordrecht  heeft verhaal over Hamburger met dank aan onderzoeksjournalist completer gemaakt.

* Website NOS 75 jaar later: 5 jan. 2015

* Publicatie van Albert Oosthoek over o.a. de knokploeg Rotterdam Zuid met aandacht voor verrader Bitter (eerste druk 1990). Oosthoek meldt dat op 27 december 1944 Bitter in Ottoland werd opgehaald bij de gebroeders Bons, die er een boerderij hadden. In 2015 promoveerde Oosthoek op de Knokploegen in Rotterdam. Nieuw Licht op liquidaties is de titel van zijn promotie. Daarin wordt uitgebreider stil gestaan bij de laatste weken in Sliedrecht en tenslotte in Ottoland van Bitter.

* Dr. Frank van Riet dacht mee. Hij schreef een boek over de Dordtse affaire over foute politiemensen in de tweede wereldoorlog.

* In boek de Linie Crossers van Jelle Simons (2021) wordt ook aandacht besteed de zaak Bitter ook in relatie tot Sliedrecht.



Foto's: beeld archief dordrecht

Meer over:
Cookies

Deze website gebruikt noodzakelijke cookies voor een correcte werking en analytische cookies (geanonimiseerd) om de statistieken van de website bij te houden. Marketing cookies zijn nodig voor laden van externe content, zoals YouTube-video's of widgets van Sociale Media. Zie ons cookiebeleid voor meer informatie, of om je instellingen later aan te passen.