Historisch nieuws vanuit de Augustijnenhof. Deel 05: Een bruisend Hofkwartier
Op het Augustijnenhof vragen we ons vaak af waarom het aantal bezoekers onder het niveau van vóór Corona blijft, terwijl volgens metingen het toerisme in Dordrecht significant is gestegen. Soms gluren we dan om de hoek de Hofstraat in, richting Statenplein. Daar zitten dan meestal de terrassen overvol en krioelt het van mensen die het idee lijken te hebben dat het Hof niet de moeite waard is, terwijl dat eigenlijk het kloppend hart van het Hofkwartier hoort te zijn. Hoe zit dat en wat kunnen we daaraan doen?
Het Hofkwartier
Onder de aansprekende titel ‘Het Hofkwartier Dordrecht maakt geschiedenis’ introduceerde de Gemeente in 2001 een masterplan om van een destijds als karakteristiek maar doods betitelde historische stadswijk een dynamische ontmoetingsplek te maken met behulp van geschiedenis, kunsten en wetenschap. Het Hofkwartier wordt begrensd door de Voorstraat, het Steegoversloot, de Vest en de Nieuwstraat.
Als onderdeel van het totaalconcept moest het gebied een eigentijdse etalage worden voor kunst, geschiedenis en cultuur met daarin onder meer plaats voor het Regionaal Archief, een Academie en een Archeologisch Bezoekerscentrum.
Er zou een nieuw concept voor het Dordrechts Museum komen met daarnaast een Kunstkerk en daarbij een grand- café. In het voormalig klooster het Hof zou het ‘Huis van de Democratie’ worden gevestigd. School Vest moest een stadshotel worden, van waaruit bezoekers van de stad zich in het op steenworp afstand gelegen Hofkwartier zouden kunnen onderdompelen in kunst, cultuur en stadsgeschiedenis. De kloostertuin diende een open karakter te krijgen en zou een vanzelfsprekende wandelroute worden tussen het Dordrechts Museum, de Hofstraat en het Hof met het nieuwe museum.
De Statenschool en de Berckepoort werden in het plan omgevormd tot een Erfgoedcentrum, met daarin het Regionaal Archief en de gemeentelijke diensten Monumentenzorg en Archeologie.
Op de speelplaats van de school zou een volumineuze entree- en depottoren verrijzen, zoals die op deze tekeningen te zien is. Boven de entree kwam een inpandige toegang tot zowel de Berckepoort als het archief. In de toren was het depot van het archief gesitueerd, van waaruit door bezoekers opgevraagde archiefstukken direct zouden kunnen worden geraadpleegd in de studiezaal die in de voormalige Statenschool moest worden gevestigd.
Wat is de stand van zaken van het masterplan Hofkwartier?
Toen deze ambitieuze plannen werden gemaakt was er een onvoorziene kredietcrisis onderweg die veel onderdelen daarvan hebben vertraagd of zelfs onmogelijk gemaakt. Gelet op het beschermd stadsgezicht kunnen we ons afvragen of het realistisch was om hier een boven het dak van de Augustijnenkerk uitkomende toren met de allure van de ruïne van Huis te Merwede te willen bouwen. Het feitelijk archief (de archiefstukken en bijbehorende bibliotheek) werd uiteindelijk ondergebracht in het Stadsdepot aan de Jade, in het industriegebied Dordtse Kil III. Omdat de studiezaal van dit archief zich nu op het Hof bevindt, worden de opgevraagde stukken dagelijks met een bestelauto opgehaald en teruggebracht. Vanwege de kosten, de enorme kwetsbaarheid van de stukken tijdens dit vervoer en het feit dat opgevraagde stukken pas de volgende dag kunnen worden ingezien, kunnen we ons afvragen of het niet efficiënter is om de studiezaal eveneens in het Stadsdepot onder te brengen, wat ook voor het parkeren van de jaarlijks ongeveer 1.800 bezoekers van het archief een stuk makkelijker is. Buiten gemak voor de onderzoekers van het Augustijnenhof is er geen enkele noodzaak om deze studiezaal in het centrum te handhaven.
Een Academie
Gedacht werd aan een dependance van de Erasmusuniversiteit, faculteit geschiedenis en cultuurwetenschappen. Het rijk gevulde Dordtse archief zou daar inderdaad een prachtige basis voor kunnen bieden. De enige studenten die de afgelopen jaren iets in het Dordtse Hofkwartier hebben gedaan, waren degenen die begeleiding bij hun onderzoeken en scripties hebben gekregen van het Regionaal Archief en Historisch Documentatie- en Kenniscentrum Augustijnenhof. Maar dat is niet de ‘Academie’ die de stad voor ogen had.
De Kunstkerk
Het initiatief voor de Kunstkerk kwam uiteindelijk van de Dordtse ondernemers Ames en Dudok. Zij kochten de kerk in 2015 om deze na een verbouwing aan de stad terug te geven als cultureel centrum. Hun doel was om de kerk om te vormen tot een cultureel centrum dat kunst en cultuur naar de binnenstad van Dordrecht zou brengen. Architect Andries Lugten was verantwoordelijk voor het ontwerp van de transformatie, die ook een moderne aanbouw omvatte. Het tegenover de Kunstkerk gelegen voormalig filmhuis The Movies werd hierbij getransformeerd tot filmtheater en stadsbrasserie De Witt. Dankzij dit particulier initiatief is dit onderdeel van het masterplan Hofkwartier succesvol ingevuld.
De Statenschool en de Berckepoort
De Statenschool bleef gewoon een school en de Berckepoort werd na een jarenlange leegstand en verwaarlozing recent door de gemeente aan particulieren verkocht. Het pand wordt binnenkort verbouwd tot een stadshotel. Dit impliceert dat het archief er niet is gekomen en dat de erfgoedteams Monumentenzorg en Archeologie geen eigen onderkomen in het Hofkwartier zullen krijgen, wat met name spijtig is vanwege de enorme bouwhistorische en archeologische collecties van de stad, die grotendeels buiten het oog van het publiek in het Stadsdepot zijn opgeslagen.
School Vest
In 2016 werd school Vest een opvang voor ouderen met dementie, waarmee het gebouw geen rol kreeg als hotel in het masterplan Hofkwartier. Die functie krijgt nu de Berckepoort, waarmee dit onderdeel van het masterplan alsnog op een andere manier wordt ingevuld.
De Kloostertuin
De Kloostertuin kreeg het open karakter dat was beoogd, maar dat trok aanvankelijk meer hangjeugd dan de in het masterplan Hofkwartier beoogde doelgroep. Beeldend kunstenaar Edward Clydesdale Thomson kreeg de opdracht om het open karakter van de Kloostertuin te accentueren met een via kunstwerken te creëren wandelroute van het Dordrechts Museum naar het Hof. Hier werd met zijn zowel spectaculair als controversiële project ‘Rivier, Boot, Stad’ invulling aan gegeven. Op 17 september 2022 trokken tientallen vrijwilligers een zwartgeblakerd schip vanuit de Museumtuin naar het Hof. Onderweg brak het schip in zes stukken, die als bronzen sculpturen terug moeten keren op de plekken waar ze terechtkwamen. Naar verwachting wordt begin 2026 een aanvang gemaakt het de plaatsing daarvan.
Het Huis van de Democratie
Het ‘Huis van de Democratie’ werd het ‘Hof van Nederland’ genoemd, ondanks een daartegen uitgebrachte en unaniem gesteunde motie in de gemeenteraadsvergadering van 18 december 2014. Het opende in 2015 zijn deuren en werd gepresenteerd als een multimediaal ervaringsmuseum dat de geschiedenis van Dordrecht als bakermat van Nederland centraal stelde. Het museum richtte zich op de cruciale rol van het gebouw als decor voor de Eerste Vrije Statenvergadering in 1572, waar de basis zou zijn gelegd voor de onafhankelijke Republiek der Nederlanden. De Statenzaal werd als hoogtepunt gepresenteerd met een multimediale productie over de gebeurtenis. Het doel was om de historische verhalen van de stad en het land op een indringende manier over te brengen. Het museum werd op Koningsdag 2015 geopend door Koning Willem-Alexander en Koningin Máxima. De openings- handeling was symbolisch.
Zij ondertekenden, samen met burgers die de steden van 1572 vertegenwoordigden, een moderne vertaling van de notulen van de Vrije Statenvergadering, waarin vrijheid en tolerantie als basiswaarden centraal stonden. Kortom, de presentatie lag sterk op het creëren van een "experience" rond een nationaal cruciale gebeurtenis, waarbij het monumentale gebouw zelf als belangrijkste erfgoedstuk werd gezien.
In de jaren na de opening bleef het bezoekersaantal achter bij de verwachtingen (gemiddeld ongeveer 20.000 per jaar, terwijl het dubbele was ingeschat). De presentatie was te veel op volwassenen gericht en bood te weinig diepgang. Dit leidde vier jaar na de opening van het museum tot een herinrichting en herpositionering. Deze reorganisatie was gericht op een nieuwe thematische focus "Onze vrijheden, vroeger en nu". Met meer interactiviteit probeerde men om het museum aantrekkelijker te maken voor een breder publiek, waaronder gezinnen en scholieren. De ambitie lag op 30.000 bezoekers per jaar.
Een bruisend Hofkwartier, hoe dan?
Een kredietcrisis heeft eraan bijgedragen dat van de oorspronkelijke plannen veel niet is uitgevoerd. Met vallen en opstaan zijn er echter onderdelen uit het Masterplan wel uitgevoerd, al dan niet in gewijzigde vorm. Het Dordrechts Museum is dankzij de uitgevoerde verbouwing prachtig vorm gegeven en mag zich verheugen op een toegenomen aantal bezoekers, niet in de laatste plaats door spraak- makende tentoonstellingen.
Er staat een kunstkerk die alleen al vanwege de bijzondere gevel aan het Augustijnenkamp een bezienswaardigheid is. Het zal nog wel even duren, maar dat stadshotel in de Berckepoort is toch echt onderweg.
Bezuinigingen binnen de museumorganisatie hebben ertoe bijgedragen dat het Hof van Nederland dit jaar op de dinsdagen zijn deuren heeft gesloten en dat het niet langer kan deelnemen aan alle (kunst)historische evenementen, zoals de onlangs gehouden Dordtse Cultuurnacht. Dat brengt een ongewenste verschraling van activiteiten op het Hof met zich mee.
Het Hof is een locatie dat van oudsher hét bruisend middel- punt van de cultuurhistorische stadsactiviteiten was. Meer publiek op het Hof zal ertoe bijdragen dat zowel het museum als het Augustijnenhof meer bezoekers zullen krijgen.
Uit het ‘Toeristisch Bezoek aan Steden 2024’ blijkt dat Dordrecht in 2024 bijna 3 miljoen bezoekers heeft mogen ontvangen. Dat is een stijging van 20% ten opzichte van 2023 en daarmee behoort Dordrecht tot de snelst stijgende steden van Nederland. Het is opmerkelijk dat hier op het Hof niet zoveel van te merken is, behoudens grote groepen cruisetoeristen die onder leiding van stadsgidsen al snel hun weg vervolgen en het museum links laten liggen.
Omdat het Augustijnenhof zich tevens positioneert als HIP (Historisch Informatie Punt) wandelen daar nogal eens individuele stadsbezoekers binnen die zich - wonderlijk genoeg - totaal niet hebben voorbereid op hun 'dagje Dordt'. Daar delen we dan bij het VVV gehaalde stadsplattegrondjes aan uit en geven suggesties voor 'Points of Intrest', zoals het historisch havengebied, de musea, het Drie Rivierenpunt en voor de échte avonturiers het Zakkendragersstraatje.
Maar hoe krijgen we degenen op het Hof die zich kennelijk laten afschrikken door de levensgevaarlijke wolfshond van Willem van Oranje, die ze blijkbaar als 'grensbewaker' zien?
Die vraag heeft het Augustijnenhof als onderzoeksproject neergelegd bij het Technasium, een onderwijsstroom voor vwo en havo dat werkt met actuele en praktijkgerichte opdrachten. Het zal niet de eerste keer zijn dat er door deze jeugdige onderzoekers ideeën worden aangedragen waar ouderen vanuit hun vastomlijnde kaders niet op zouden komen!
Bron: Jan Willem Boezeman (Augustijnenhof).
U kunt zich gratisop het cultuurhistorisch e-Zine 'Dordrecht Monumenteel | Dordts Geboren' abonneren op https://augustijnenhof.nl/tijdschrift.
