Gezien in filmtheater De Witt: L’Etranger, de filmbewerking van een klassieker
DORDRECHT -
Een week na de bioskooppremière van de overweldigende film Sirat die zich afspeelt in de Marokkaanse woestijn gaan we opnieuw naar Noord-Afrika. Dit keer bevinden we ons in het Algiers van de jaren dertig met de verfilming van L’Etranger, de eerste roman van Albert Camus. Algerije was in die tijd een Franse kolonie.
De roman L’Etranger, in het Nederlands vertaald met de titel ‘De Vreemdeling’, is een klassieker uit de wereldliteratuur. Ik las ergens dat het bij de drie meest gelkezen Franstalige romans ooit staat. Toch maar eens bedenken welke andere romans in die top 3 kunnen staan.
Nog maar één keer waagde een cineast zich aan de verfilming van deze filosofische roman. Niet de minste: Luchino Visconti, met Marcello Mastroiani in de hoofdrol. De Franse regisseur François Ozon waagde zich aan een nieuwe verfilming van dit iconische literaire meesterwerk.
Met Jean Paul Sartre en Simone de Beauvoir vormde Camus een trio dat het Existentialisme tot een toonaangevende richting binnen de moderne filosofie bracht. De verfilming door Ozon sluit nauw aan bij het boek en het gedachtengoed van Camus. Slechts op enkele momenten wijkt hij af van de roman.
Meursault
De Fransman Meursault, op een passende terughoudende manier gespeeld door Benjamin Voisin, woont in Algiers. Meursault komt aan in de gevangenis. Een medegevangene vraagt wat hij heeft gedaan. “Ik heb een Arabier gedood”.
Daaraan voorafgaande woont hij zonder een spoor van emotie te tonen de begrafenis bij van zijn moeder. Een dag na die begrafenis begint hij na een zwempartijtje een relatie met Marie, een oude bekende. Hij helpt zijn louche buurman bij problemen met diens Arabische vriendin. Zonder aanwijsbare motieven doodt hij de broer van het Arabische meisje. De rechtszaak gaat uiteraard over de moord, maar vooral over de onverbiddelijke gevoelloosheid van Meursault. De rechtbank veroordeelt hem niet zozeer voor de moord op een Arabier, maar vooral om zijn gevoelloosheid en zijn gebrek aan berouw.
Moussa Hamdami
De roman van Camus is geschreven in de ik-vorm vanuit het perspectief van Meursault, zittend in de gevangenis. De film volgt trouw het boek. De laatste scene van de film is een eigen draai van de regisseur. Het Arabische meisje staat voor het graf van haar broer en op de steen zien we de naam van het slachtoffer, Moussa Hamdani. In het boek hebben alleen de Fransen een naam. Het slachtoffer is ‘een Arabier’.
Ozon: “Het was belangrijk voor me om een film te maken die van deze tijd is, geen film van de jaren veertig. Toen het boek uitkwam, stoorde niemand zich eraan dat Camus geen oog had voor de Arabische personages. Dat was de norm in zijn tijd, maar als je het nu leest is het schokkend. In Algerije leefden de Franse kolonisten en de Arabische bevolking destijds volledig gescheiden van elkaar, het was een soort apartheid. Camus werd geboren in Algerije, maar hij sprak geen woord Arabisch, hij had geen Arabische vrienden. Ik maak de film nu, dus die context moet ik uitleggen. Juist om trouw te blijven aan het boek, moet ik dat aanpassen. Maar goed: elke verfilming heeft een element van verraad in zich, je geeft altijd je eigen perspectief, je eigen lezing.”
Helemaal akkoord natuurlijk dat een filmmaker een eigen draai geeft aan zijn werk, het is ook een volledig ander medium. Voor mij had deze eigen invulling van Ozon, om het slachtoffer een naam te geven, niet gehoeven.
Na het verschijnen van de roman werd jarenlang een discussie gevoerd over de zo verschillende benadering van de oorspronkelijke Algerijnse bevolking en de Fransen die in Algerije woonden. De Arabieren bleven naamloos en de Fransen kregen een naam.
Als tegenhanger van L’ Etranger verscheen ongeveer tien jaar geleden een roman van Kamel Daoud,‘Moussa of de dood van een Arabier’. Hierin wordt het verhaal van de moord verteld vanuit een Arabische invalshoek. Daoud kreeg er in 2015 de Prix Concourt voor beste debuut voor.
Zwart – Wit
De film is opgenomen in zwart – wit. Ozon legt In diverse interviews uit waarom.
De periode waarin het verhaal zich afspeelt, het kolonialisme, herinneren we ons vanuit archiefmateriaal, louter in zwart – wit. In Algerije leefden de oorspronkelijke en de Franse bewoners vrijwel volledig langs elkaar, ze spraken elkaars taal niet. De regisseur bezag alle kleuren die in het boek voorkwamen, de blauwe luchten, de jurk van Meursault’s vriendin, de zon, in zwart – wit. Het zwart – wit beeld sluit ook aan bij de zo afstandelijke, bijna abstracte levenshouding van de hoofdpersoon.
Camus en Meursault
Albert Camus publiceerde in 1942 zijn roman ‘L’ Etranger’ en het essay ‘Le Mythe de Sisyphe’, in het Nederlands vertaald als ‘De Vreemdeling’ en ‘De mythe van Sisyphus, een essay over het absurde’. De roman en het essay vormen de fundamenten voor het literaire en filosofische werk van de in Algerije geboren schrijver. Hij introduceerde hierin zijn gedachtengoed van het absurdisme naast het existentialisme.
“Het absurde ontstaat uit de confrontatie van de mens die vraagt, en de wereld die op een onredelijke wijze zwijgt.” Hoe moet de mens leven, als hij zich nergens op kan beroepen? Camus was overtuigd atheïst, net als zijn hoofdpersoon Meursault in ‘L’ Etranger’.
Het enige moment dat we Meursault kunnen betrappen op emoties is als een aalmoezenier hem in de gevangenis bezoekt en voor hem wil bidden. De priester tracht hem vergeefs te bewerken tot berouw. Meursault reageert woedend. Even vertoont het harnas van de antiheld metaalmoeheid.
Hoe absurd het leven kan zijn? Albert Camus reed in 1960 met een vriend tegen een boom en was op slag dood. Zijn vriend had hem zojuist overgehaald niet de trein te nemen. Camus overleed door het auto-ongeluk met een geldig treinkaartje op zak.
Wereldliteratuur
De afgelopen twee weken bevonden we ons met L’Etranger en Sirat tijdens de woensdagavondpremières in Noord-Afrika.
Andere opvallende constatering: de wereldliteratuur blijft een onuitputtelijke inspiratiebron voor filmmakers. Binnen een maand zijn we in de film Hamnet Shakespeare tegengekomen en konden we onlangs genieten van een zoveelste verfilming van de klassieker ‘Wuthering Heights’, van Emily Brontë.
L’Etranger inspireert tot nadenken en het stellen van levensvragen, zowel de roman van Albert Camus, als de verfilming ervan door François Ozon. Ik kijk uit naar de volgende bewerking van een klassieker!
Gezien in filmtheater De Witt: L’Etranger
Regisseur: François Ozon
Hoofdrol: Benjamin Voisin
Naar het gelijknamige boek van Albert Camus.
Voor de speeltijden, zie de website van filmtheater De Witt
