Pleidooi in lijvig boek voor nieuwe aandacht voor industrieel erfgoed in geest van Siebe Huizinga
* Siebe Huizinga (1939-2015) Voorvechter voor behoud van industrieel erfgoed. Zijn vereniging daarvoor - die in 1980 werd opgericht - werd in 2018 in stilte opgeheven. Siebe staat ook bekend als oud-secretaris Kamer van Koophandel (Groenmarkttijd) en ook als tennisspeler van nationaal niveau in de Dordtse historie.
DORDRECHT - Negen bedrijven, die het Dordts rijk industrieel verleden illustreren, zijn te boek gesteld. Victoria, De Biesbosch, Meterfabriek, Lips, Penn en Bauduin, Bekkers en Zn, Johan de Witt, EMF Dordt en Tomado.
Het laat zich lezen als voorbije stadsgeschiedenis. Het proeft als een historische testament van drs. Siebe Huizinga van Jan Meijer, die met hem heeft samengewerkt. Het geeft ook de voedingsbodem van DORDT IN STOOM aan. Voor 'Het begint in Dordrecht' – als nieuw merk – is ook genoeg te vinden in het boek.
Van de negen door de schrijvers van het boek geselecteerde bedrijven is op locatie weinig of niets over.
Schrijver Jan Meijer en zijn zoon Micha (vormgever) concluderen dat aandacht voor industrieel erfgoed niet was ingebed in de politieke besluitvorming in Dordrecht. "Vergeleken met veel andere steden komt Dordrecht er namelijk zeer bekaaid vanaf." Het paste ook wel bij het jaren vijftig en zestig denken van de vorige eeuw van de gemeente Dordrecht: het saneringsplan binnenstad heeft ook sloop van synagoge, oude postkantoor, het gymnasium en het huis van Vincent van Gogh in 1877 veroorzaakt.
De bedrijven zijn niet alleen gebouwen: ze staan ook voor sociale herinneringen in hun tijd, zoals een muziekkorps en Mannenkoor KNA. Victoria onder leiding van Julien Charles Redelé (1871-1941) werd pionier genoemd op gebied van sociaal beleid, alhoewel Meijer daaraan voorbijgaat. Zijn boek zonder voorwoord wordt in het naschrift een eerbewijs voor Siebe Huizinga (1939-2015) genoemd.
* 'De meisjes van Victoria': Inpak afdeling biscuit en chocoladefabriek Victoria aan de Korte Parallelweg in Dordrecht. Zij waren handiger en goedkoper dan mannen en dat telde ook mee (foto beeldbank archief).
Eens de algemeens secretaris van de kamer
Huizinga, de eens algemeen secretaris van de Kamer van Koophandel, kwam vanaf 1980 op voor industrieel erfgoed. Hij bereikte door zijn enthousiasme wel wat. Een hedendaagse ambassadeur voor erfgoed wordt in het boek Jos Hubers genoemd. Jos zet zich in voor varend industrieel erfgoed, maar dat gaat ook niet vanzelf. Hubers is de man van het museumschip de Rene Siegfried. Hij wil dat schip koppelen samen met Elio Barone aan activiteiten op de wal in het gebouw dat nog resteert van wat eens scheepswerf de Biesbosch was.
Het 280 bladzijde tellende boek – vol met foto's en illustraties – roept heimwee op aan de handelsstad Dordrecht, die zich industrieel ontwikkelende vooral vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw. De titel verwijst daarnaar: 'Dordrecht de stad van'.
De typisch Dordtse bedrijven via een persoonlijke selectie uit het boek zijn: Victoria, De Biesbosch, Meterfabriek, Lips, Penn en Bauduin, Bekkers en Zn, Johan de Witt, EMF Dordt en Tomado.
* Beeld van eens Scheepswerf de Biesbosch aan de Maasstraat. De nieuwe wijk tussen Prins Clausbrug en Merwedestraat heet Stadswerven. De familie Veldhuijzen hoort ook bij het Biesbosch-verhaal.
Selectie van negen echt Dordtse bedrijven
Het is een persoonlijke keuze van de schrijvers: de negen genoemde bedrijven. Het boek 'Dordrecht stad van' is bedoeld als en laat zich lezen als een monument van bedrijf en techniek. Daarbij komt nog: Dordrecht had in de twintigste eeuw ook nog een eigen HTS aan de Oranjelaan, waar techniek en bedrijf in hoog aanzien stond.
De negen bedrijven staan op papier voor bijzondere herinneringen aan het bedrijvig Dordrecht van toen. In het stadsbeeld rest weinig aan die historie, aldus de schrijvers: de vroegere kantine van Victoria, het voormalig hoofdkantoor van Tomado en de Biesboschhal worden genoemd als restanten van weleer. Alleen de Biesboschhal komt als herinnering aan het industrieel verleden nog gaaf over.
* Bouw in 1966 van de Merwedebrug (Papendrechtse brug) bij Penn en Bauduin aan de 's-Gravendeelsedijk. In juli 2026 gaat de brug negen maanden dicht in verband met onderhoud.
EMF glas in loodraam na redding: spoorloos
Soms wordt erfgoed gered, zoals een glas-in-loodraam uit de EMF-fabriek, maar dat is inmiddels spoorloos, aldus de schrijvers.
Veel bedrijvigheid uit het boek was nog rondom de historische binnenstad van Dordrecht te vinden of op de Staart. Het gemeentebestuur koos op een bepaald moment voor uitplaatsen van kleinere en grotere industriële bedrijven uit het centrum of omliggende wijken en de spoorstrook. Schoorstenen waren daarvoor als teken aan de horizon een normaal beeld. Het wordt in het boek omschreven als een symbool van industriële revolutie vanaf het stoomtijdperk en als teken van economische groei.
* De in 2023 gerenoveerde schoorsteen van de Dordtse Melkindustrie (DMI). Historisch beeld vanaf de St. Jorisbrug.
Schoorsteen DMI
Alleen de enkele jaren geleden – in 2023 – gerenoveerde schoorsteen DMI (Dordtse melk Inrichting) in het Matena's pad gebied herinnert er nog aan dat tijdperk van stoom uit de schoorsteen. Het boek meldt dat het verpieterde tot die tijd, maar vakkundig werd gerenoveerd door Schoorsteen- en Ovenbouw Harm Meijer BV.
De neergang van de schoorsteen van de gasfabriek in de Bleijenhoek krijgt ook aandacht. In 1910 werd de 35 hoge schoorsteen aangelegd en in 1972 neergehaald. De voormalige gashouder staat op de voorkant met de naam voor de negen bedrijven.
* De eigen fanfare van Johan de Witt: Onderdeel van het grote Philips-concern. Een specialiteit was een periode kleine elektromotoren aldus het boek (foto beeldbank).
Selectie van verleden
De negen grote namen van toen zijn weloverwogen en persoonlijk geselecteerd. De bedrijven Victoria, De Biesbosch, Meterfabriek, Lips, Penn en Bauduin, Bekkers en Zn, Johan de Witt, EMF Dordt en Tomado horen bij de Geschiedenis van Dordrecht. Zij worden gerekend tot de grotere industrieën in het verleden. Aan het slot van het boek is een hoofdstuk aan meerdere kleine bedrijven besteed om ook die herinneringen niet te vergeten.
De negen groten in het boek vol met foto's worden eerst in de geschiedenis gezet. Dat eindigt dan meestal met de vaststelling dat de onderneming de tand destijds niet wist te overleden of dat de productie elders verder ging.
De zorg dat erfgoed achterblijft – als de economische wetten doorslaggevend waren – had vaak weinig aandacht, zo maakt het boek wel duidelijk.
* Lucht foto van EMF en Victoria fabrieken aan de Korte Parallelweg hoek Wilgnbos (links). Archief beeldbank 1928.
Eerbewijs voor Siebe Huizinga
De naam van de grote beschermer van het industrieel erfgoed was: drs. Siebe Huizinga (1939 – 2015). Het boek wordt door de schrijvers een eerbewijs genoemd voor drs. Siebe Huizinga. Het lijkt ook wel een uitwerking van het erfgoed-testament van Siebe.
Hij was een periode in allerlei rollen werkzaam bij de Kamer van Koophandel en fabrieken. Siebe eindigde als algemeen secretaris. In deze rol was hij de directeur van ondernemers- en bedrijfsadviseur Jan Meijer.
Toen Siebe na een zware periode overleed in 2015 stond de Dordtse kamer niet meer op eigen benen. De kamer viel onder Rotterdam. De betekenis van Siebe Huizinga leek bij zijn overleden al vergeten te zijn. Alleen zijn vrienden uit de tenniswereld zette hem op een erepodium. Hij was immers ook de man van het nationale schrijvers/journalisten tennis toernooi in Dordrecht.
* Tomado werd vanaf 1923 een begrip in Nederland met zijn huishoudelijke producten, met vestigingen in meerdere plaatsen. In 1962 werd het hoofdkantoor, het Tomadohuis tegenover treinstation Dordrecht, betrokken. Na fusies ging Tomado in 1982 failliet. Een museum in Amstelveen herinnert aan dit in Dordrecht begonnen bedrijf.
Eigen informele stijl
De eigen, informele stijl van erfgoed beschermer Huizinga sprak Jan Meijer ook aan. Hij kwam aan de Groenmarkt bij de Kamer te werken na een periode onderzoeker te zijn geweest voor het gemeentelijk Sociaal Geografisch Bureau (SGB).
In het tijdperk Huizinga/Meijer liet de Kamer actief anders van zich horen via een eigen knipselkrant. Kritisch commentaar op de gemeentelijke ontwikkelingen, in een bijschrift bij een knipsel uit de krant, werd niet geschuwd. Dat werd niet altijd door iedereen begrepen. Sommigen koesterden het gedegen, ambtelijk imago van de Kamer van Koophandel en Fabrieken, waarvan de historie in Dordrecht nog voor 1800 begon.
Erfgoed Vereniging
De algemeen secretaris van de Kamer Siebe Huizinga was in 1980 de oprichter van de nieuwe vereniging voor Industriële Archeologie Zuid-Holland zuid: Kortweg: VIAZ. Het wist dat het altijd om netwerken ging, waarbij gezelligheid hoorde. In 1986 verrijkte hij de honderdste geboortedag van tennisvereniging tennisclub DLTC het Siebe Huizinga Schrijvers Tennistoernooi. De 39ste en laatste aflevering was vorig jaar.
Als voorzitter op allerlei plaatsen was Siebe een enthousiaste kartrekker. Zijn erfgoedorganisatie werkte nauw samen met het Drechtsteden Industrieel Archeologisch Centrum (DIAC), dat in 1983 werd opgericht.
DIAC beheerde een proeflokaal en een ondernemerssociëteit in de voormalige brouwerij de Sleutel aan de Groenmarkt. Het was nabij de Kamer van Koophandel ook een informeel ondernemersplein om te netwerken en zaken in de week te leggen. Ook dat was de Siebe Huizinga methode. Dordrecht leerde hem verder enige tijd kennen, zeker toen hij afscheid had genomen van de Kamer, als enthousiaste D66-er.
* Een historische reclame uiting van eens het Dordtse Lips. De president van Suriname, Desi Bouterse, woonde in Dordrecht en werkte een periode bij LIPS.
Soms had inzet voor erfgoed succes
De inzet voor erfgoedbehoud kende soms succes. Meijer meldt in het boek de weg van een object dat in eerste instantie werd gered van de sloop door de erfgoedvereniging VIAZ.
EMF Dordt had in de fabriek een glas-in-loodraam raam dat niet werd gesloopt. Het kwam uiteindelijk in een gebouw van de Dordtse Sociale werkvoorziening (DSW) terecht. De zogeheten Montagehal 2 – waar het te vinden was – werd op een bepaald moment gesloopt. Vanaf dat moment is het historisch raam spoorloos, zo meldt Meijer. Op er nog naspeuringen lopen, vermeldt het boek niet. Meijer vestigt er wel de aandacht bewust op.
* Sloop van de schoorsteen van de elektriciteitscentrale aan de Noordendijk 148. De Centrale Merwedehaven 1 ging direct na de oorlog neer. Het draagt nu de naam Energiecentrale. Het tekent ook het schoorsteentijdperk, waarvoor in ;het Meijer-boek veel aandacht is (foto beeldbank).
VIAZ stopt in 2018
Nadat in 2015 de eerste voorzitter van de erfgoedvereniging, Siebe Huizinga, op 75-jarige leeftijd overleed, hield in 2018 zijn VIAZ ongemerkt op te bestaan. Gezien de aandacht voor Siebe kan het boek niet alleen als een terugblik worden gelezen van wat voorbij is gegaan. Het laat zich lezen als een oproep om opnieuw in beweging te komen in een erfgoedclub, die een functie van waakhond op zich wil nemen om het rijke Dordtse industrieel tijdperk in het oog te houden.
De handelsstad en de oudste stad van Holland, heeft er meer aan te danken, dat direct te vinden is in het geheugen van Dordrecht.
De schrijvers zijn daarin duidelijk: dat er nog geen actie is, wordt jammer genoemd. "Bedrijvigheid en al wat daarmee samenhangt is immers een integraal en boeiend onderdeel van de rijke Dordtse geschiedenis."
Het boek 'Dordrecht stad van' maakt dat dankzij de inzet van Meijer sr. en jr. duidelijk en verdient een breed publiek.
* Etalage van de metaalwarenfabriek van firma Wed. C.B. Bekkers in tentoonstellingsdorp Oud-Dordt tijdens tentoonstelling Vak en Kunst in 1897. Later werd ook de naam Verblifa blikfabriek aan de Dubbeldamseweg de rotonde. De oude blikfabriek werd gerund door de familie Bekkers. De nieuwe naam van de straat waaraan de loft- en hofwoningen komen te liggen wordt daarom Bekkershof.
* Een gasmeter van de Dordtse Meterfabriek, die ook wel gasmeterfabriek werd genoemd. Opgericht in 1858 in de Mariënbornstraat en in 1898 naar de Lijnbaan verhuist tot 1981 Jacobus Andreas Beekman wordt de beroemdste medewerker genoemd. Hij leidde de bevrijding van koerierster Lenie Dicke uit de gevangenis aan de Doelstraat op 8 januari 1945. Na de oorlog kwam hij om bij het onschadelijk maken van een explosief. Op de Staart is een straat naar hem genoemd. Beekman heeft een eregraf op de begraafplaats de Essenhof. Foto beeldbank dateert uit 1965.
* Het in 2024 opgeheven Dordrechts Mannenkoor Kunst Na Arbeid (KNA) werd in 1898 opgericht bij het veertig jarig bestaan van de Meterfabriek: directeur J.F.H. Roll vond dat een koor niet mocht ontbreken. G.J. Piera werd de eerste dirigent (foto beeldbank 1973).
* Dordtse industriële historie: Koningin Wilhelmina opent in 1936 de eerste verkeersbrug over het Hollands Diep. Penn en Bauduin maakte het net als later in 1967 de Merwedeburg / Papendrechtse brug (foto beeldbank archief). Vanaf 1867 was de familie Van Aardenne bij de onderneming betrokken en ook de latere minister Gijs van Aardenne was erbij betrokken.
NASCHRIFT:
Wat is de persoonlijke drijfveer voor schrijver Jan Meijer?
Drs. Jan Meijer volgde twee studie-richtingen aan de Universiteit. Hij proefde van het studentenleven in Dordt bij het genootschap CAPUT OVIS in de kelder onder teekengenootschap Pictura. Zijn drijfveer voor het boek: "Historie heeft mij altijd geboeid en toen ik als snotneus in Dordt kwam wonen was ik helemaal verkocht. Historie heeft mij altijd geboeid. Ik had nog nooit een oude binnenstad gezien. Ook de rokende schoorstenen van de fabrieken imponeerden. Voldoende redenen om door te pakken. Daarnaast was Wim van den Berg (bekende gemeentelijke architect / redactie) mijn buurman.
Tja, dan is er geen weg terug. Jarenlang bestuurslid geweest van de VOD en medeoprichter met Siebe Huizinga van de VIAZ. Er wordt beweerd dat ik in het verleden leef. Men heeft gelijk. Mijn boekenkast wijst in die richting. Het verleden geeft sturing. Het is jammer (een ramp) dat het verleden steeds minder aandacht krijgt: in het onderwijs, in de politiek, in de media, et cetera. Arm Nederland!!" aldus drs. Jan Meijer in zijn naschrift.
Zijn contactadres is: info@dordrechtstadvan.nl
Drs. Jan Meijer (1948) is de schrijver van dat boek 'Dordrecht stad van'. Hij deed dat met steun van zijn zoon Micha. Hij dankt ook Jan Alleblas van het gemeentearchief voor zijn medewerking Veel foto's en illustraties, die ook in de beeldbank te vinden zijn, sieren het boek. Het verhaal op Dordrecht.net maakt er ook gebruik van. Het boek maakt een verzorgde indruk en de druk is van De Groot Goudriaan (gemeente Molenlanden). Vader en zoon Meijer tekenden eerder al voor publicaties, zoals een boekje 'En toen was er gas, water en licht'. Dat was geschreven in opdracht van de stichting historisch platform.
Nog geen presentatie
Het boek is door omstandigheden (nog) niet officieel gepresenteerd. Het is ter hand gesteld aan de Arjan de Zeeuw en John Steegh van de stichting Historisch Platform. Meijer sr. heeft het ook als eerbewijs aangeboden aan Jos Hubers. Meijher sr. zwaait hem lof toe als iemand die zich inzet voor het behoud van (de historie) van varend industrieel erfgoed. Jos is de drijvende kracht achter het binnenvaartsmuseum op de Staart. Het boek wordt voor 25 euro te koop aangeboden. Het kan worden besteld via info@dordrechtstadvan.nl
